ARCHAEOLOGICAL SITES OF DYMER TOWN
DOI:
https://doi.org/10.37445/adiu.2024.04.13Keywords:
Dymer, Pekhovka, archaeological site, Early Iron Age, Middle Ages, Early Modern Period, castle, fortress.Abstract
In the autumn of 2021 and spring of 2022, the author conducted archaeological explorations in the territory of Dymer town and its surroundings. The surveys covered the valley of the Pekhovka River in its middle reaches. This is the first archaeological work carried out in this micro-region. The large-scale field research of the mid-1930s and 1960s—1980s were focused on the Dnipro bank, and did not cover the Pekhovka River valley and the Dymer town, the centre of the district, located deep in the plateau.
As a result, 12 new archaeological sites were discovered. These are mainly multilayered settlements with materials from the Bronze Age, Early Iron Age, Old Rus period and Early Modern one. The paper provides information on the administrative, topographical and landscape location of the sites, their size, and describes archaeological artefacts. The high concentration of site in a small research area is emphasised. The problem of damage to archaeological sites as a result of uncontrolled detector search is tangentially raised. The cultural layer on all sites under survey without exception showed traces of numerous, systematic and deliberate destruction.
At the same time, the evidence of burial mounds in the vicinity of Dymer was collected and analysed. From the 4 necropolises known in the second half of the 19th century, none survived till today. The locations of the kurgan groups are not localised.
Particular attention was paid to the problem of localisation of fortifications of the 17th—18th centuries on the town territory. The data of written sources concerning the foundation of the town and its first owners is analysed. The attention is focused on the mentions of the castle of the starosta and the fortress of the Polish and Cossack outpost. The variants of fortification locations proposed by historians and local historians are analyzed in the paper. They have been verified in the field during the field research. For the first time, artefacts of the Old Rus and Early Modern periods were recorded in the downtown of Dymer, which is a key to the question of the town’s genesis. It has been suggested that the town was founded at the place of the ferriage of Pekhovka River to control two main routes. The castle and fortress most likely occupied the dominant point in the downtown of the modern town. It is likely that the location of the medieval fortifications is marked by the site Dymer 1.
Finally, the paper outlines the prospects for further archaeological research on the territory of the town, in its outskirts, and in the territorial community (municipality).
References
Alieksieienko, H. 2016. Dymer: de myr ta zalizo kuvaly. I: Z naidavnishykh chasiv do 1795 roku. Vyshhorod: Serhiichuk M. I.
Alieksieienko, H. 2019. Dymer, my vertaiemos do tebe. II: 1796—2018 roky. Vyshhorod: Serhiichuk M. I.
Androshchuk, F. 2020. Pro khunveibiniv vid natsionalnoi istorii (online). Kyiv: Muzeinyi prostir (30 serpnia 2020). Rezhym dostupu: http://prostir.museum/ua/post/43026 (Data zvernennia 15 serpnia 2024).
Androshchuk, F. 2024. Muzei i natsionalnyi proekt. Kyiv: Natsionalnyi muzei istorii Ukrainy.
Antonovich, V. B. (ed.). 1886. Akty o zaselenii Iugo-Zapadnoi Rossii. Arkhiv Iugo-Zapadnoi Rossii. VІІ, І. Kiev: G. T. Korchak-Novitskii.
Antonovich, V. B. 1893. Drevnosti Iugo-Zapadnogo kraia. Raskopki v strane drevlian. Materialy po arkheologii Rossii, 11. Sankt-Peterburg: I. N. Skorokhodov.
Antonovich, V. B. 1895. Arkheologicheskaia karta Kievskoi gubernii. Prilozhenie k: Drevnosti, XV. Moskva: M. G. Volchaninov.
Bibikov, D., Zotsenko, I. 2014. Davnoruski pam’iatky v okolytsiakh s. Demydiv Vyshhorodskoho raionu (za materialamy rozvidky 2013 r.). In: Diatlov, V. O. (ed.). Serednovichni starozhytnosti Tsentralno-Skhidnoi Yevropy. Materialy XIII Mizhnarodnoi studentskoi naukovoi konferentsii (Chernihiv, 11—14 kvitnia 2014 r.). Chernihiv: ChNPU imeni T. H. Shevchenka, s. 15-16.
Voronchuk, I. (uporiad.). 2001. Volodinnia kniaziv Ostrozkykh na Skhidnii Volyni (za inventarem 1620 roku). Kyiv; Starokostiantyniv.
Horobets, V. 2009. Ukraina: Liublinska uniia ta narodzhennia novoi vitchyzny. Kyiv: Krion.
Hrytsenko, A. P., Pipchenko, H. P., Sokurenko, M. M. 1971. Dymer. In: Rudych, F. M. (ed.). Istoriia mist i sil Ukrainskoi RSR. Kyivska oblast. Kyiv: URE AN URSR, s. 376-385.
Hrushevskyi, M. 1912. Iliustrovana istoriia Ukrainy. Kyiv; Lviv: S. V. Kulzhenko.
Hrushevskyi, M. 1928. Istoriia Ukrainy-Rusy. IX, 1: Khmelnychchyny roky 1650—1653. Kyiv: Derzhavne vydavnytstvo Ukrainy.
Dehtiar, T., Orlov, R. 2005. Vyshhorod. Mynule i suchasne. Kyiv: Rada.
Dymer… 2024. Vikipediia. Vilna entsyklopediia. 2024. Dymer (online). Rezhym dostupu: https://w.wiki/BZJa (Data zvernennia 14 serpnia 2024).
Ivanishev, N. 1863. O drevnikh selskikh obshchinakh v Iugo-Zapadnoi Rossii. Kiev: Fedorov i Min.
Ivakin, V. H., Bibikov, D. V., Olenych, A. M., Zotsenko, I. V. 2013. Zvit pro arkheolohichni doslidzhennia na terytorii Vyshhorodskoho istoryko-kulturnoho zapovidnyka ta u Vyshhorodskomu raioni u 2013 r. NA IA NAN Ukrainy, f. 64, 2013/50.
Kempa, T. 2009. Kostiantyn Vasyl Ostrozkyi (bl. 1524/1525 — 1608) voievoda Kyivskyi i marshalok zemli Volynskoi. Khmelnytskyi: Melnyk A. A.
Kirpichnikov, A. N. 1965. Drevneishii russkii podpisnoi mech. Sovetskaia arkheologiia, 3, s. 196-201.
Kirpichnikov, A. N. 1966. Drevnerusskoe oruzhie. 1: Mechi i sabli IX—XIII vv. Arkheologiia SSSR. Svod arkheologicheskikh istochnikov, E1-36. Moskva; Leningrad: Nauka.
Klepatskii, P. G. 1912. Ocherki po istorii Kievskoi Zemli: Litovskii period. І. Odessa: Tekhnik.
Kovalskii, N. P. 1975. Akt 1603 goda razdela vladenii kniazei Ostrozhskikh kak istoricheskii istochnik. In: Borshchevskii, V. Ia. (ed.). Voprosy otechestvennoi istoriografii i istochnikovedeniia. 2. Dnepropetrovsk, s. 113-137.
Kovalskyi, M. 1998. Etiudy z istorii Ostroha. Narysy. Ostroh: Ostrozka Akademiia.
Koziuba, V. K. 2017. Rozvidka uzberezhzhia Dnipra pid kerivnytstvom F. A. Kozubovskoho v lypni 1934 roku. Arkheolohiia i davnia istoriia Ukrainy, 4 (25): Doslidzhennia arkheolohichnoi spadshchyny Skhidnoi Volyni (do 120-richchia z dnia narodzhennia F. A. Kozubovskoho), s. 78-87.
Koziuba, V. 2019. Poborovyi reiestr 1628 r. Kyivskoho voievodstva yak istorychne dzherelo. Bolkhovitinovskyi shchorichnyk 2017/2018, s. 187-262.
Korzukhina, G. F., Peskova, A. A. 2003. Drevnerusskie enkolpiony. Nagrudnye kresty-relikvarii XI—XIII vv. Sankt-Peterburg: Peterburgskoe Vostokovedenie.
Krykun, M. 1999. Ostap Hohol — hetman kozatstva Pravoberezhnoi Ukrainy. Ukraina Moderna, 2—3, s. 37-58.
Kruts, V. O., Maksymov, Ye. V., Blazhevych, N. V. 2003. Arkheolohichni pam’iatky. In: Lukashenko, P. T. Kozarovychi. Kyiv: Dnipro, s. 12-31.
Maksimov, E. V., Orlov, R. S. 1974. Poselenie i mogilnik vtoroi chetverti І tys. n. e. u s. Kozarovichi, bliz Kieva. In: Tretiakov, P. N. (ed.). Rannesrednevekovye vostochnoslavianskie drevnosti. Leningrad: Nauka, s. 11-21.
Malchenko, O. 2001. Ukripleni poselennia Bratslavskoho, Kyivskoho i Podilskoho voievodstv (XV — seredyna XVII st.). Kyiv.
Meliukova, A. I. 1964. Vooruzhenie skifov. Arkheologiia SSSR. Svod arkheologicheskikh istochnikov, D1-4. Moskva: Nauka.
Mokliak, V. I. (ed.). 1957. Kataloh richok Ukrainy. Kyiv: AN URSR.
[Olekhovskii, M. A. (ed.).] 1899. Estestvenno-Istoricheskii Muzei Poltavskogo Gubernskogo Zemstva. Opisanie kollektsii. Poltava: M. L. Starozhitskii.
Pipchenko, N. O., Samokhvalova, L. P. 2007. Dymer. In: Dziuba, I. M. (ed.). Entsyklopediia suchasnoi Ukrainy. 7: G—Di. Kyiv: Instytut entsyklopedychnykh doslidzhen NAN Ukrainy, s. 587.
Pokhilevich, L. 1864. Skazaniia o naselennykh mestnostiakh Kievskoi gubernii ili statisticheskie, istoricheskie i tserkovnye zametki o vsekh derevniakh, selakh, mestechkakh i gorodakh, v predelakh gubernii nakhodiashchikhsia. Kiev: Kievo-Pecherskaia lavra.
Pokhilevich, L. 1887. Uezdy Kievskii i Radomyslskii. Statisticheskie i istoricheskie zametki o vsekh naselennykh mestnostiakh v etikh uezdakh i s podrobnymi kartami ikh. Kiev: A. Davidenko.
Rudynskyi, M. 1928. Arkheolohichni zbirky Poltavskoho muzeiu. In: Benderovskyi, V., Ryzhenko, Ya., Havrylenko, M. Zbirnyk, prysviachenyi 35-richchiu Muzeiu. I. Poltava: Poltava-Polihraf, s. 29-62.
Savchuk, A. P. 1953. Bolshoi Kiev — 53. Dnevnik. In: Rappoport, P. A. Otchet o raskopkakh 1953 g. razvedochno-marshrutnogo otriada ekspeditsii «Bolshoi Kiev». NA IA NAN Ukrainy, f. 64, 1953/12-h, od. zb. 1723.
Sokyrko, O. 2004. Illia Novytskyi. In: Smolii, V. (ed.). Polkovodtsi Viiska Zaporizkoho: Istorychni portrety. 2. Kyiv: VIK, s. 193-212.
Stepanenko, L. Ya., Blazhevych, N. V. 1976. Poselennia ta mohylnyk XI—XIII st. poblyzu s. Kozarovychi na Dnipri. In: Dovzhenok, V. I. (ed.). Doslidzhennia z slov’iano-ruskoi arkheolohii. Kyiv: Naukova dumka, s. 151-163.
Telehin, D. Ya. 1965. Osnovni rezultaty robit Kyivskoi ekspedytsii 1962—1964 rr. Arkheolohiia, XIX, s. 86-99.
Telegin, D. Ia., Terpilovskii, R. V. 1980. Otchet o rabote ekspeditsii «Slavutich» v 1980 g. NA IA NAN Ukrainy, f. 64, 1980/18.
Terenozhkin, A. I. 1962. Arkheologicheskie obsledovaniia v zone Kievskoi GES v 1960 g. Kratkie soobshcheniia Instituta arkheologii AN USSR, 12, s. 3-7.
Teslenko, I. 2008. Khto ye khto v imperii «Staroho» kniazia. «Ostrozka shliakhta». Sotsium: almanakh sotsialnoi istorii, 8, s. 119-133.
Teslenko, I. 2010a. Kliientela kniazia Vasylia-Kostiantyna Ostrozkoho. In: Pasichnyk, I. (ed.). Ostrozka akademiia XVI—XVII stolittia. Entsyklopediia. Ostroh: Natsionalnyi universytet «Ostrozka akademiia», s. 144-152.
Teslenko, I. 2010b. Mishchanski i shliakhetski rody v Ostrozi chasiv Akademii (sproba rekonstruktsii personalnoho katalohu studentiv). In: Pasichnyk, I. (ed.). Ostrozka akademiia XVI—XVII stolittia. Entsyklopediia. Ostroh: Natsionalnyi universytet «Ostrozka akademiia», s. 233-239.
Ulianovskyi, V. 2012. Kniaz Vasyl-Kostiantyn Ostrozkyi: istorychnyi portret u halerei predkiv ta nashchadkiv. Kyiv: Prostir.
Shevchenko, L. V. 2004. Dymer. In: Smolii, V. A. (ed.). Entsyklopediia istorii Ukrainy. 2: H — D. Kyiv: Naukova dumka, s. 384-385.
Shcherbak, V. O. 1989. Antyfeodalni rukhy na Ukraini naperedodni vyzvolnoi viiny 1648—1654 rr. Kyiv: Naukova dumka.
Shcherbina, V. I. (ed.). 1867. Liustratsii starostv Kievskogo voevodstva 1765 i 1789 gg. Arkhiv Iugo-Zapadnoi Rossii. VII, ІII: Akty o zaselenii Iuzhnoi Rossii XVI—XVIII vv. Kiev: Imperatorskii universitet sv. Vladimira; G. T. Korchak-Novitskii.
Yakovenko, N. 2008. Ukrainska shliakhta z kintsia XIV do seredyny XVII stolittia. Volyn i Tsentralna Ukraina. Kyiv: Krytyka.
Androschchuk, F. 2003a. The Hvoshcheva sword: An example of contacts between Britain and Scandinavia in the Late Viking Period. Fornvдnnen, 98 (1), p. 35-43.
Androshchuk, F. 2003b. The «Ljudota Sword?» (An episode of Contacts Between Britain and Scandinavia in the Late Viking Age). Ruthenica, II, p. 15-25.
Anusik, Z. 2002. Szlachta polska na Ukrainie w latach 1569—1648. Kilka uwag na marginesie’ książki Henryka Litwina. Przegląd Nauk Historycznych, I (2), s. 231-250.
Anusik, Z. 2008. Glosa do dziejуw rodu książąt Ostrogskich. Tomasz Kempa, «Dzieje rodu Ostrogskich», Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2003, ss. 194. Przegląd Nauk Historycznych, VII (1), s. 127-210.
Bobiński, W. 2000. Wojewуdztwo kijowskie w czasach Zygmunta III Wazy: studium osadnictwa i stosunkуw własności ziemskiej. Warszawa.
Boniecki, A. 1909. Herbarz Polski. Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. XIII: Krzemieniowscy — Lasoccy. Warszawa: Gebethner i Wolff.
Boniecki, A. 1911. Herbarz Polski. Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich. XIV: Lasoccy — Liwiński. Warszawa: Gebethner i Wolff.
Długosz, J. 1969. Podział latyfundium Ostrogskich w roku 1621. Acta Universitatis Wratislaviensis, 108. Historia, XVI, s. 3-15.
Działy… 1603. Działy książąt Ostrogskich Dział wtori x(iążęcia) je(go) mści pana woiewodi wołyńskiego. Lvivska natsionalna naukova biblioteka imeni Vasylia Stefanyka NAN Ukrainy. Viddil rukopysiv, f. 5 «Radzyminski», spr. 81/VI-4, ch. 1a.
Jabłonowski, A. (ed.). 1894. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. IX: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijуw — Bracław), І. Źrуdła Dziejowe, XX. Warszawa: Skład głуwny w księgarni Gebethnera i Wolffa.
Jabłonowski, A. (ed.). 1897. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. XI: Ziemie ruskie. Ukraina (Kijуw — Bracław), ІІІ. Źrуdła Dziejowe, XXІІ. Warszawa: Głуwny skład u Gebethnera i Wolffa.
Kempa, T. 2003. Dzieje rodu Ostrogskich. Toruń: Adam Marszałek.
Kempa, T. 2023. Konstanty Wasyl Ostrogski (1526—1608) — przywуdca społeczności prawosławnej w Rzeczypospolitej. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
Kirpichnikov, A. N. 1970. Connections between Russia and Scandinavia in the 9th and 10th Centuries, as Illustrated by Weapon Finds. In: Hannestad, K. (ed.). Varangian Problems. Report on the First International Symposium on the Theme «The Eastern Connections of the Nordic Peoples in the Viking Period and Early Middle Ages». Moesgaard, University of Aarhus, 7th—11th October, 1968. Scando-Slavica, Supplementum I. Kшbenhavn: Munksgaard, p. 50-78.
Litwin, Н. 2000. Napływ szlachty polskiej na Ukrainę, 1569—1648. Warszawa: Semper.
Majewski, W. 1981. Piwo Jan h. Prawdzic (zm. 1673). In: Rostworowski, E. (ed.). Polski Słownik Biograficzny. XXVI. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich PAN, s. 611-614.
Mikulski, W. 1997. Dokumenty Hornostajуw i innych rodzin rusko-litewskich z XVI—XVII w. w zespole Archiwum Potockich z Radzynia. Miscellanea Historico-Archivistica, 8, s. 133-141.
Pawiłan, K. 2016. Dzieje rodu Hornostajуw herbu Hippocentaurus i losy ich archiwуw. Arkheolohiia i davnia istoriia Ukrainy, 3 (20), s. 228-241.
Przyboś, A. 1971. Lanckoroński Stanisław z Brzezia na Lanckoronie h. Zadora (zm. 1657). In: Rostworowski, E. (ed.). Polski Słownik Biograficzny. XVI. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich PAN, s. 453-455.
Rawita-[Gawronski], F. 1888. Przyczynek do kołonozacji i historyi Polesia kijowskiego. In: Wiślicki, A. (ed.). Dodatek miesięczny do czasopisma «Przegląd Tygodniowy życia społecznego, literatury i sztuk pięknych». Pуłrocze pierwsze. Warszawa, s. 344-362.
Rulikowski, E. 1881. Dymir. In: Chlebowski, B., Sulimierski, F., Walewski, W. (ed.). Słownik geograficzny Krуlestwa Polskiego i innych krajуw słowiańskich. II: Derenek — Gżack. Warszawa: Wieku, s. 246-250.
Rulikowski, E. 1913. Opis powiatu kijowskiego. Kijуw; Warszawa: L. Idzikowski.
Uruski, S. 1907. Rodzina. Herbarz szlachty polskiej. IV: Fabe — Groe. Warszawa: Gebethner i Wolff.
