«FORTIFICATION LINE» OF THE GRAND DUCHY OF LITHUANIA, OR REFLECTIONS ON THE ARTICLE BY S. BILYAYEVA
DOI:
https://doi.org/10.37445/adiu.2025.03.15Keywords:
Koriatovych, Vytautas, Jagiello, Tatars, «fortification line», castles.Abstract
The history of the Ukrainian steppe frontier in the 14th—15th centuries has been studied very poorly. The current state of research is influenced primarily by the extremely limited number of surviving sources. In this paper the analysis of written and archaeological sources is undertaken in order to identify the ‘fortification line’ protecting Ukraine’s steppe borderland. The objects of study are the castles of Southern Ukraine that existed during the reign of Grand Duke Vytautas: Cherkasy, Zvenyhorod, Sokilets, Karaul, Bratslav, Kamianets, Terebovlia, Smotrych, Yazlovets, Chervonohrod, Bakota, Balikliy, and Tyahynia. It has been ascertained that the Akkerman Castle in Bilhorod-Dnistrovskyi could not be a sample of Lithuanian fortification in Southern Ukraine since its architectural features have no parallels among the castles of the Greater Podillia. As for the ‘castle and grain port in Kachubyiev’, these did not exist at all during Vytautas’s lifetime. The result of the study indicates that, out of the thirteen examined castles, nine were constructed by the Koriatovych princes in the 60s—90s of the 14th century, while only two were built during Vytautas’s reign. Among the thirteen castles the four ones, principal for defence against the Tatars, were located in Cherkasy, Zvenyhorod, Sokilets, and Bratslav. All of them were situated deep in the steppe, far from the seacoast. The sources do not provide the evidence to assert that Vytautas intended to consolidate in any way the network of castles built by the Koriatovych. Such a policy regarding the defence of the steppe border calls into question the stable historiographical assertion that the Lithuanian ruler sought to secure a foothold on the Black Sea coast. The extremely sparse network of castles demonstrates not a continuous «fortification line» on the southern border of the Grand Duchy of Lithuania, but rather of isolated defensive centers spread across the vast territory from the Dnipro to the modern Ternopil’ region.
References
[Aleppskii, P.] 1897. Puteshestvie Antiokhiiskogo patriarkha Makariia v Rossiiu v polovine XVII veka, opisannoe ego synom, arkhidiakonom Pavlom Aleppskim. 2: Ot Dnestra do Moskvy. Moskva: Universitetskaia tipografiia.
Antonovich, V. B. 1875. O mestopolozhenii drevnego kievskogo Zvenigoroda. Drevnosti. Trudy Moskovskogo arkheologicheskogo obshchestva, VI, 1, s. 41-46.
Antonovich, V. B. 1896. Neskolko dannykh o zemlevladenii v Iuzhnoi Ukraine v XV stoletii. Kievskaia starina, 10 (oktiabr), s. 9-10.
Biletska, O. 2010. Aktovi dokumenty do vyvchennia Chervonohrodskoho povitu Podilskoi zemli v druhii polovyni XIV—XV st. Homin vikiv. Naukovo-kraieznavchyi litopysnyi zbirnyk Zalishchanshchyny, 1, s. 21-28.
Biletska, O. 2017. Chervonohrodskyi povit Podilskoi zemli naprykintsi XIV—XVI st. Mizhdystsyplinarni humanitarni studii. Seriia: Istorychni nauky, 3, s. 58-99.
Beletskaia, O. V. 2017. Balyklei v XIV—XVI vekakh (materialy k izucheniiu istoricheskoi geografii Podolii i Severnogo Prichernomoria). Zolotoordynskaia tsivilizatsiia, 10, s. 398-408.
Biletska, O. V. 2019. Karaul v istorychnykh dzherelakh XV—XVI st. Ukraina Lithuanica, V, s. 28-52.
Biliaieva, S. 2018. Istoryko-arkheolohichna spadshchyna Lytvy ta Ukrainy u Khersonskii oblasti: rozkopky fortetsi Tiahyn. Scriptorium nostrum. Elektronnyi istorychnyi zhurnal, 2 (11), s. 160-171.
Biliaieva, S. 2024. Fortyfikatsiina liniia Velykoho kniazivstva Lytovskoho: novyi etap oboronnoho zodchestva skhidnoievropeiskoho prostoru. Arkheolohiia i davnia istoriia Ukrainy, 3 (52), s. 28-37. https://doi.org/10.37445/adiu.2024.03.03
Biliaieva, S. O., Hulenko, K. S., Hrabovska, O. V., Iievlev, M. M., Manihda, O. V., Fialko, O. Ye., Chubenko, O. V. 2019. Fortetsia Tiahyn u systemi istoryko-kulturnykh vzaiemyn vid Baltii do Pivnichnoho Prychornomor’ia: rezultaty i perspektyvy doslidzhen. In: Chabai, V. P. (red.). I Vseukrainskyi arkheolohichnyi z’izd: materialy roboty. Kyiv: IA NAN Ukrainy, s. 447-460.
Biliaieva, S. O., Hulenko, K. S., Fialko, O. Ye., Iievlev, M. M., Hrabovska, O. V., Manihda, O. V., Chubenko, O. V., Symonenko, O. V., Dzneladze, O. S., Sikoza, D. M. 2018. Na rozi dvokh svitiv. Istorychna spadshchyna Ukrainy ta Lytvy na terytorii Khersonskoi oblasti. Kyiv; Kherson: Hileia.
Boplan, H. L. de. 1990. Opys Ukrainy, kilkokh provintsii Korolivstva Polskoho, shcho tiahnutsia vid kordoniv Moskovii do hranyts Transylvanii, razom z yikhnimy zvychaiamy, sposobom zhyttia i vedennia voien. Kyiv; Kembridzh: Naukova dumka; Ukrainskyi naukovyi instytut.
Bronevskii, M. 1865. Opisanie Kryma (Tartariae Descriptio). Zapiski Odesskogo obshchestva istorii drevnostei, 6, s. 333-367.
Brun, F. 1879. Sudby mestnosti zanimaemoi Odessoi. In: Brun, F. Chernomore. Sbornik izsledovanii po istoricheskoi geografii Iuzhnoi Rossii. I. Odessa: G. Ulrikh, s. 160-188.
Budagov, L. 1871. Sravnitelnyi slovar turetsko-tatarskikh narechii so vkliucheniem upotrebitelneishikh slov arabskikh i persidskikh i s perevodom na russkii iazyk. II. Sankt-Peterburg: Imperatorskaia Akademiia Nauk.
Burian, A. N., Dergacheva, L. V., Rabinovich, R. A., Telnov, N. P. 2009. Pervye arkheologicheskie issledovaniia na poselenii Tarasova (Moldova). Stratum plus, 5, s. 199-215.
Buchynskyi, B. 1907. Kilka prychynkiv do chasiv vel. kniazia Svytryhaila (1430—1433). Zapysky Naukovoho tovarystva imeni Shevchenka, LXXVI, II, s. 117-142.
Vashchuk, D., Starenkyi, I. 2018. Kam’ianets-Podilskyi za pravlinnia Koriatovychiv: movoiu suchasnykh znakhidok. Ukraina v Tsentralno-Skhidnii Yevropi, 18, s. 375-398.
Vashchuk, D., Starenkyi, I. 2020. Do istorii povsiakdennia mishchan Kam’iantsia-Podilskoho druhoi polovyny XIII — pochatku XV st. (Za materialamy arkheolohichnykh znakhidok po vul. Tatarskii 17/1). In: Boriak, H. (red.). Academia. Terra Historiae. Studii na poshanu Valeriia Smoliia. 1: Prostory istorii. Kyiv, s. 199-210.
Vynohrodska, L. I. 2006. Predmety ozbroiennia ta obladunkiv XIV—XV st. z rozkopok zamkiv Pobuzhzhia. Visnyk Natsionalnoho universytetu «Lvivska politekhnika», 571: Derzhava ta armiia, s. 74-84.
Vynohrodska, L. I. 2008. Zamky XIII—XV st. na Pobuzhzhi (fortyfikatsiia ta materialna kultura). In: Ivakin, H. (red.). Dnieslovo: zbirka prats na poshanu diisnoho chlena NAN Ukrainy P. P. Tolochka z nahody yoho 70-richchia. Kyiv: Korvin-pres, s. 235-242.
Vynohrodska, L. I. 2011. Metalevi vyroby z maisterni kovalia kintsia XIV — pershoi polovyny XV st. (z rozkopok zamchyshcha v smt Bratslav Vinnytskoi oblasti). Magisterium, 45: Arkheolohichni studii, s. 86-91.
Vynohrodska, L. 2015. Kolektsiia keramiky lytovskoho chasu z rozkopok horodyshcha-zamchyshcha u smt Bratslav Vinnytskoi oblasti. Novi doslidzhennia pam’iatok kozatskoi doby v Ukraini, 24: Prysviachuietsia 100-richchiu vid dnia narodzhennia I. K. Svieshnikova, s. 80-86.
Vinokur, I. S., Khotiun, G. N. 1965. Issledovaniia srednevekovogo dvortsa-zamka v Bakote. In: Tezy dopovidei Podilskoi istoryko-kraieznavchoi konferentsii. Khmelnytskyi, s. 85-86.
Vynokur, I., Horishnii, P. 1994. Bakota. Stolytsia davnoruskoho Ponyzzia. Kam’ianets-Podilskyi: Tsentr Podillieznavstva.
Vynokur, I., Petrov, M. 1996. Do pochatku istorii Kam’iantsia-Podilskoho. In: Hyrych, I. (red.). Mappa Mundi. Zbirnyk naukovykh prats na poshanu Yaroslava Dashkevycha z nahody yoho 70-richchia. Lviv; Kyiv; New York: M. P. Kots, s. 113-135.
Vynokur, I., Petrov, M. 1999. Pro chas zasnuvannia Kam’iantsia-Podilskoho: dyskusiinyi aspekt. Kraieznavstvo, 1—4, s. 10-23.
Halenko, O. 2018. Ukrainska stepova kolonizatsiia za osmanskym perepysom fortets pravoberezhnykh kozatskykh polkiv 1678 r. Inhulskyi step. Istoriia — Kraieznavstvo — Rodovid — Dzherela — Spadshchyna, III, s. 8-23.
Garkavets, A. N. 2003. Kypchakoiazychnye armiane i kypchakskoe armianopismennoe nasledie XVI—XVII vekov. In: Garkavets, A. N., Sapargaliev, G., Kapral, M. Tere bіtіgі: Kypchaksko-polskaia versiia Armianskogo Sudebnika Mkhitara Gosha i Armiano-kypchakskii Protsessualnyi kodeks. Lvov, Kamenets-Podolskii, 1519—1594 gg. Almaty: Desht-i-Kypchak; Baur, s. 755-776.
Hvanini, O. 2007. Khronika yevropeiskoi Sarmatii. Kyiv: Kyievo-Mohylianska akademiia.
Gorishnii, P. A., Iura, R. A. 1976. Raskopki v selakh Bakota i Studenitsa na Dnestre. Arkheologicheskie otkrytiia 1975 g., s. 317-318.
Goshkevich, V. I. 1903. Klady i drevnosti Khersonskoi gubernii. 1. Kherson: Iuga (V. I. Goshkevicha).
Hruša, A. 2001. Nieviadomaja hramata Fiodara Karyjataviča za 1391 h. Biełaruski histaryčny ahlad, 8, 1—2, s. 123-135.
Hrushevskyi, M. (red.). 1908. Zherela do istorii Ukrainy-Rusy. VIII: Materialy do istorii ukrainskoi kozachchyny, I. Lviv: Naukove tovarystvo imeni Shevchenka.
Hrushevskyi, M. 1895. Opys podilskykh zamkiv 1494 r. Zapysky Naukovoho tovarystva imeni Shevchenka, VII, 3, s. 1-18.
Hrushevskyi, M. 1905. Materialy do istorii suspilno-politychnykh i ekonomichnykh vidnosyn Zakhidnoi Ukrainy, ch. 1—43. Zapysky Naukovoho tovarystva Shevchenka, LXIII (I), s. I-V, 1-46.
Hrushevskyi, M. S. 1995. Istoriia Ukrainy-Rusy. VI: Zhytie ekonomichne, kulturne, natsionalne XIV—XVII vikiv. Kyiv: Naukova dumka.
Gulevich, V. P. 2021a. Pervoe pismennoe upominanie Kachubeeva: kriticheskii razbor. Zolotoordynskoe nasledie, 4: Sbornik statei, posviashchennyi 700-letiiu so dnia rozhdeniia srednevekovogo tatarskogo poeta Seifa Sarai, s. 262-282.
Gulevych, V. P. 2021b. Podillia v seredyni XIII st. — 1400 r. Suhdeiskyi zbirnyk, 3—4, VIIII, s. 51-162.
Gedz, T. 2011. Do pytannia pro isnuvannia ta lokalizatsiiu «stepovoho» Zvenyhoroda (online). Rezhym dostupu: https://www.myslenedrevo.com.ua/uk/Sci/AuxHistSci/HistGeography/Zvenygorod.html (Data zvernennia 29 sichnia 2025).
Dashkevych, Ya. R. 1970. Kam’ianets-Podilskyi u virmenskykh dzherelakh XIV—XV st. Arkhivy Ukrainy, 5, s. 57-66.
Dashkevych, Ya. R. 1992. Vynyknennia mist Ukrainy: mify ta realnist. Ukrainskyi istorychnyi zhurnal, 2, s. 8-13.
Dashkevych, Ya. 2016. Tserkva i korolivstvo. Halytsko-Volynska derzhava («Kerel») u skhidnykh dzherelakh. In: Dashkevych, Ya. Ukraina i Skhid. Lviv: Kolo, s. 715-726.
Dlozhevskyi, S. 1928. Zauvazhennia do statti prof. F. Petrunia. Skhidnyi svit, 6, s. 172-175.
Druzhinin, E. G., Petrov, P. N. 2016. Dangi Iangi shekhra al-Makhrusa 765—770 / 1363—1369 gg. Numizmatika Zolotoi Ordy, 6, s. 56-65.
Emedzhen, F. M. 2018. Osmanski arkhivni vidomosti pro rehion Akkerman-Bendery-Ochakiv i Khodzhabei. Chornomorska mynuvshyna, 13, s. 63-76.
Zarubin, I. I. 1960. Shugnanskie teksty i slovar. Moskva; Leningrad: AN SSSR.
Kazarov, A., Krivenko, A. 2010. Nakhodki zolotoordynskikh monet Sakchi v Moldove i v Ukraine. Novyi monetnyi dvor — Akcha Kerman. Revista arheologică, VI, 2, p. 139-146.
Karpov, G. F. (red.). 1882. Pamiatniki diplomaticheskikh snoshenii Moskovskogo gosudarstva s Polsko-Litovskim gosudarstvom u tsarstvovanie Velikogo Kniazia Ivana Vasilevicha. I: gody s 1487 po 1533. Sbornik imperatorskogo russkogo istoricheskogo obshchestva, 35. Sankt-Peterburg: F. Eleonskii i K°.
Kniazkov, Iu. P. 1997. O mestonakhozhdenii «Tavani» i Tavanskoi perepravy v XV—XVII vv. Prydniprovskyi naukovyi visnyk, 2 (13), s. 7-17.
Kotliar, N. F. 1966. Levantiiskaia torgovlia Lvova XIV—XV vv. po numizmaticheskim dannym. Numizmatika i epigrafika, VI, s. 135-148.
Kravchenko, V. (uporiad.). 2005. Lytovska metryka. Knyha 561. Revizii ukrainskykh zamkiv 1545 roku. Kyiv: Prostir M.
Krasnozhon, A. 2010. Krepost’ dvukh Stefanov: o zakazchikah i vremeni osnovaniya belgorodskih ukrepleniy. Stratum plus, 6, s. 75-102.
Krasnozhon, A. V. 2018. Fortetsi ta mista Pivnichno-Zakhidnoho Prychornomor’ia (XV—XVIII st.). Odesa: Chornomor’ia.
Krivenko, A. V., Kazarov, A. A. 2010. Dzhuchidskie monety Sakchi iz nakhodok na gorodishche Kosteshty v Moldove. Stratum plus, 6, s. 201-209.
Krykun, M., Piddubniak, O. (uporiad.). 2008. Dokumenty Bratslavskoho voievodstva 1566—1606 rokiv. Lviv: Naukove tovarystvo imeni Shevchenka.
Kulakovskyi, P. 2015. Zvynyhorodskyi povit u lytovsku dobu. Ukraina Lithuanica, III, s. 204-237.
Kukhar-Onishchenko, N. A., Travkin, S. N. 2003. O novoi nakhodke zolotoordynskikh monet v Nikolaevskoi obl. In: Odinnadtsataia Vserossiiskaia numizmaticheskaia konferentsiia. Sankt-Peterburg 14—18 aprelia 2003 g. Tezisy dokladov i soobshchenii. Sankt-Peterburg: Gosudarstvennyi Ermitazh, s. 84-85.
Kuchera, M. P. 1965. Serednovichne horodyshche bilia s. Sokiltsi na Pivdennomu Buzi. Arkheolohiia, XIX, s. 201-214.
Kushtan, D., Lastovskyi, V. 2016. Arkheolohiia ta rannia istoriia Cherkas. Kyiv; Cherkasy: Chabanenko Yu. A.
Lahuta, M. D. 1926. Istorychni mistsia, pam’iatky starovyny i mystetstva na Mykolaivshchyni. In: Fidrovskii, V. M., Kokorev, A. V. (red.). Nikolaevshchina. Kraevedcheskii sbornik. Nikolaev: Institut Narobraza i Okrmetodkabineta, s. 179-211.
Lappo, I. I. (red.). 1910. Litovskaia metrika. Otdel pervyi: Knigi zapisei. І. Russkaia istoricheskaia biblioteka, izdavaemaia Arkheograficheskoi komissiei, XXVII. Sankt-Peterburg: Senatskaia tipografiia.
Lep’iavko, S. A. 1999. Kozatski pokhody na tatar u 1570—1580-kh rokakh. Pivdenna Ukraina XVIII—XIX st., 5, s. 191-199.
Lypa, K. 2007. Pid zakhystom muriv (z istorii ukrainskoi fortyfikatsii X—XVII st.). Kyiv: Nash chas.
Lytvynchuk, I., Rybchynskyi, O. 2021. Malovidomyi lytovskyi zamok Karavul na Dnistri poch. XV st. — problemy revaloryzatsii, konservatsii ta muzeiefikatsii horodyshcha. Mezhybizh. Naukovyi visnyk z problem rehionalnoi istorii ta pam’iatkoznavstva, 1—2, s. 145-152.
Loparev, Kh. M. (red.). 1889. Khozhenie inoka Zosimy 1419—1422. Pravoslavnyi Palestinskii sbornik, VIII, 3. Sankt-Peterburg: V. Kirshbaum.
Lialikov, D. Ch. 1848. Putevye zametki v proezde nekotorykh uezdov Khersonskoi i Katerinoslavskoi gubernii. Zapiski Odesskogo obshchestva istorii i drevnostei, 2, s. 832-833.
Maior, R. 2017. Kam’ianets-Podilskyi zamok u seredyni XIV — pershii tretyni XV st.: hipotetychna rekonstruktsiia. In: Zaremba, O. O. (red.). Arkheolohiia & Fortyfikatsiia Ukrainy. Zbirnyk materialiv VII Vseukrainskoi naukovo-praktychnoi konferentsii. Kam’ianets-Podilskyi: Buinytskyi O. A., s. 162-169.
Malchenko, O. Ye. (uporiad.). 1997. Ukrainskyi stepovyi kordon v seredyni XVI stolittia (spohady barskoho starosty Bernarda Pretvycha). Zaporizhzhia; Kyiv: Tandem-U.
Maiarchak, S. P. 2009. Litopysni Bakota i Ponyzzia u serednovichnomu Podnistrov’i. Arkheolohiia, 2, s. 23-33.
Maiarchak, S. 2011. Pro deiaki hrafichni istorychni rekonstruktsii Kam’ianets-Podilskoho zamku. Arkheolohiia & Fortyfikatsiia Serednoho Podnistrov’ia. Zbirnyk materialiv Vseukrainskoi naukovo-praktychnoi konferentsii na chest 10-richchia stvorennia viddilu starozhytnostei Kam’ianets-Podilskoho derzhavnoho istorychnoho muzeiu-zapovidnyka, s. 117-119.
Myska, R., Pohoralskyi, Ya. 2006. Arkheolohichni doslidzhennia u Terebovli. Arkheolohichni doslidzhennia Lvivskoho universytetu, 9, s. 249-268.
Mykhailovskyi, V. 2012. Elastychna spilnota. Podilska shliakhta v druhii polovyni XIV — 70-kh rokakh XVI st. Kyiv: Tempora.
Mikhalon Litvin. 1994. O nravakh tatar, litovtsev i moskvitian. Moskva: Moskovskii universitet.
Mikulski, Ju. M. (padrycht.). 2014. Novaja hramota kniazia Fiodora Koriatoviča 1392 h. Biełaruskaja daŭnina, 1, s. 147-150.
Molchanovskii, N. 1885. Ocherk izvestii o Podolskoi zemle do 1434 g. Kiev: Imperatorskii universitet Sv. Vladimira.
Nelhovskyi, Yu. P. 1967. Arkhitektura druhoi polovyny XVI — pershoi polovyny XVII st. In: Nelhovskyi, Yu. P. (red.). Istoriia ukrainskoho mystetstva. 2: Mystetstvo XIV — pershoi polovyny XVII stolittia. Kyiv: Zhovten, s. 56-106.
Novgorodskaia… 1950. Novgorodskaia letopis starshego i mladshego izvodov. Moskva; Leningrad: AN SSSR.
Petrov, M. 2007. Zapysky inozemtsiv XV—XVIII st. — vazhlyve dzherelo z istorii Kam’iantsia-Podilskoho. Ukraina v Tsentralno-Skhidnii Yevropi, 7, s. 281-305.
Pivorovich, V. B. 2013. K voprosu o chekanke monet Mengli I Gireia na territorii kreposti Balykleia na reke Iuzhnyi Bug. In: Khromov, K. K. (red.). Vostochnaia numizmatika v Ukraine. ІІІ: Ulus Dzhuchi. Krymskoe khanstvo i sopredelnye gosudarstva v XIII—XVIII vv. Kiev: Logos, s. 76-78.
Pidstavka, R. 2015. Do pytannia sporudzhennia zamkovoho palatsu Yazlovtsia: ikonohrafichna retrospektyva. Arkheolohiia & Fortyfikatsiia Ukrainy. Zbirnyk materialiv V Vseukrainskoi naukovo-praktychnoi konferentsii, pryurochenoi 125-i richnytsi zasnuvannia Kam’ianets-Podilskoho derzhavnoho istorychnoho muzeiu-zapovidnyka, s. 188-193.
Plamenytska, Ye. M. 1969. Pro chas zasnuvannia Kam’ianets-Podilskoho zamku-fortetsi. In: Bidzilia, V. I. (red.). Slov’iano-ruski starozhytnosti. Kyiv: Naukova dumka, s. 124-144.
Plamenytska, O. 2012. Castrum Camenecensis. Fortetsia Kam’ianets (piznoantychnyi — rannomodernyi chas). Kam’ianets-Podilskyi, Kyiv: Sysyn O. V.
Plamenitskaia, O. 2015. Krepost Kamenets in statu nascendi. Arta. Serie nouă, XXIV, 1, s. 26-35.
Polevoi, L. L. 1979. Ocherki istoricheskoi geografii Moldavii XIII—XV vv. Kishinev: Shtiintsa.
Polekhov, S. V. 2014. «Spisok gorodov Svidrigaila». Datirovka i publikatsiia. Drevniaia Rus. Voprosy medievistiki, 4, s. 111-125.
Polekhov, S. V. 2015. Nasledniki Vitovta. Dinasticheskaia voina v Velikom kniazhestve Litovskom v 30-e gody XV veka. Moskva: Indrik.
Polekhov, S. V. 2021. Iarlyk khana Toktamysha polskomu koroliu Vladislavu II Iagailu 1393 goda. Problema proiskhozhdeniia drevnerusskogo teksta. Zolotoordynskoe obozrenie, 9, 2, s. 314-335. https://doi.org/10.22378/2313-6197.2021-9-2.314-335
PSRL 1856. Polnoe sobranie russkikh letopisei. 1856. VII: Letopis po Voskresenskomu spisku. Sankt-Peterburg: E. Prats.
PSRL 1910. Polnoe sobranie russkikh letopisei. 23: Ermolinskaia letopis. Sankt-Peterburg: M. A. Aleksandrov.
PSRL 1975. Polnoe sobranie russkikh letopisei. 32: Khroniki: Litovskaia i Zhomoitskaia, i Bykhovtsa. Letopisi: Barkulabovskaia, Averki i Pantsirnogo. Moskva: Nauka.
PSRL 1980. Polnoe sobranie russkikh letopisei. 35: Letopisi belorussko-litovskie. Moskva: Nauka.
Radzikhovskaia, E. A., Borenko, A. S. 2011. Krepost kniazia Vitovta u Gilbera de Lannua i pridnestrovskie toponimy srednevekovykh kart. Drevnee Prichernomore, 9, s. 422-428.
Radlov, V. V. 1889. Iarlyki Tokhtamysha i Temir-Kutluga. Zapiski Vostochnogo otdeleniia imperatorskogo Russkogo arkheologicheskogo obshchestva 1888, ІІІ, s. 1-40.
Radlov, V. V. 1899. Opyt slovaria tiurkskikh narechii. II, 1. Sankt-Peterburg: Imperatorskaia Akademiia Nauk.
Rashid-ad-Din. 1960. Sbornik letopisei. II. Moskva; Leningrad: AN SSSR.
Rybchynskyi, O., Kviatkovskyi, L. 2020. Osoblyvosti formuvannia istoryko-arkhitekturnoho seredovyshcha Chervonohorodu u XIV — pershii polovyni XX stolit. Fortetsia: zbirnyk zapovidnyka «Tustan», 4, s. 492-505.
Rusyna, O. V. 1998. Ukraina pid tataramy i Lytvoiu. Kyiv: Alternatyvy.
Riabtseva, S. S., Chokanu, M. M. 2009. Nakhodki srednevekovogo vremeni s poseleniia Tarasova v Moldove (po materialam chastnoi kollektsii). Stratum plus, 5, s. 164-198.
Sapozhnykov, I. V. 2005. Krai pid vladoiu Zolotoi Ordy, Lytvy, Krymskoho khanstva ta Turechchyny (druha polovyna XIII — 1789 r.). In: Levchuk, V. V. (red.). Krai Ovidiia: arkheolohiia ta istoriia Ovidiopolskoho raionu. Odesa: Astroprynt, c. 51-79.
Sereda, O. 2015. Osmansko-ukrainske stepove porubizhzhia v osmansko-turetskykh dzherelakh XVIII st. (= XVIII. Yüzyıl Osmanlı Belgeleri Işığında Osmanlı-Ukrayna Bozkır Serhatti). Odesa: Astroprynt.
Sitsinskyi, Ye. 1928. Oboronni zamky Zakhidnoho Podillia XIV—XVII st. (Istorychno-arkheolohichni narysy). Zapysky Istorychno-filolohichnoho viddilu VUAN, XVII, s. 64-160.
Starenkyi, I. 2016. Arkheolohichni doslidzhennia na terytorii Kam’iantsia-Podilskoho v 2015 r. Pratsi Tsentru pam’iatkoznavstva, 29, s. 101-116.
Starenkyi, I. 2019. Arkheolohichni doslidzhennia palatsu XIV—XV st. u Bakoti uprodovzh 60-kh rr. XX st. Ukraina Lithuanica, V, s. 87-96.
Ulianovskyi, V. I., Yakovenko, N. M. (uporiad.). Kyivskyi litopys pershoi chverti XVII st. Ukrainskyi istorychnyi zhurnal, 5, s. 103-114.
Useinov, S. M. 2007. Russko-krymskotatarskii, krymskotatarsko-russkii slovar. Simferopol: Tezis.
Utemish-khadzhi. 2017. Kara tavarikh. Kazan: Institut istorii im. Sh. Mardzhani AN RT.
Fedorov-Davydov, G. A. 1960. Klady dzhuchidskikh monet. Numizmatika i epigrafika, I, s. 94-192.
Khelimskii, E. A. 1988. Kiraly i olasz. K istorii rannikh slaviano-tiurko-vengerskikh otnoshenii. In: Slaviane i ikh sosedi. Mesto vzaimnykh vliianii v protsesse obshchestvennogo i kulturnogo razvitiia epokha feodalizma (sbornik tezisov). Moskva, s. 53-55.
Khoptiar, A. 2017. Bashty Kam’ianetskoho zamku kintsia XV — pershoi tretyny XVI st.: problemy datuvannia. Arkheolohiia & Fortyfikatsiia Ukrainy. Zbirnyk materialiv VII Vseukrainskoi naukovo-praktychnoi konferentsii, s. 170-174.
Chokanu, M. 2009. Kollektsiia monet so srednevekovogo poseleniia u s. Tarasova. Stratum plus, 6, s. 351-369.
Shabuldo, F. 2010. «Semenovy liudi»: ikh territoriia i rol v politicheskikh otnosheniiakh mezhdu Krymom i Litvoi na iskhode XV veka. Ruthenica, IX, s. 57-73.
Shylin, Yu. O., Shylina, O. P. 2008. Znakhidka monet mista Yanhi-Shekhr — Shekhr al-Dzhedid na Vinnychchyni. Podilska starovyna, IV, s. 72-77.
Shlapak, M. 2001. Belgorod-Dnestrovskaia krepost. Issledovanie srednevekovogo oboronnogo zodchestva. Kishinev: ARC.
Shmidt, A. (sost.). 1863. Materialy dlia geografii i statistiki Rossii, sobrannye ofitserami Generalnogo shtaba. Khersonskaia guberniia. 1. Sankt-Peterburg: Voennaia tipografiia.
Yurkevych, V. 1927. Zvynohorodshchyna v XV—XVI v. Istorychno-heohrafichnyi zbirnyk, I, s. 13-22.
Aleppo, P. 1836. The Travels of Macarius, Patriarch of Antioch, written by his attendant archdeacon, Paul of Aleppo in Arabic. II. London: Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland.
Baliulis, A. (red.). 2007. Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 6 (1494—1506): Užrašymų knyga 6. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla.
Baliulis, A., Dubonis, A., Antanavičius, D. (red.). 2012. Lietuvos Metrika. Knyga nr. 5 (1427—1506): Užrašymų knyga 5. Vilnius: Lietuvos istorijos instituto leidykla.
Banionis, E. (red.). 1993. Lietuvos Metrika. Knyga nr. 5 (1427—1506): Užrašymų knyga 5. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla.
Barącz, S. 1862. Pamiątki jazłowieckie. Lwów: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Bullarium… 1898. Bullarium Franciscanum sive Romanorum Pontificum: Constitutiones, Epistolas, Ac Diplomata Continens Tribus Ordinibus Minorum, Clarissarum, Et Poenitentium; A Seraphico Patriarcha Sancto Francisco Institutis Concessa Ab Illorum Exordio Ad Nostra Usque Tempora. In: Benedicti XI, Clementis V, Ioannis XXII monumenta. Romae: Typis Vaticanis.
Bunge, F. G. von. (Hrsg.). 1867. Liv-, Esth- und Curländisches Urkundenbuch nebst Regesten. In: 1414—1423 (№ 2337—3184). Riga: N. Kymmel.
Cernenchi, E. 2016. Izvoare ruse privind plăţile Ţării Moldovei către Hanatul Crimeei în secolul al XVI-lea. In: Manolache, C. (ed.). Orizonturi medievale şi moderne in istoria romanilor: (economie, societate, politică, cultură, istoria ştiinţei). In onoarea profesorului Demir Dragnev. Chişinău: Biblioteca Ştiinţifică Centrală, p. 621-647.
Chłapowski, K. (oprac.). 2009. Księga wpisów podkanclerzego Jana Tarnowskiego MK 136 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie 1591. Sumariusz Metryki Koronnej. Seria Nowa, 5. Warszawa: DiG.
Csáki, É. 2006. Middle Mongolian Loan Words in Volga Kipchak Languages. Turcologica, 67. Wiesbaden: O. Harrassowitz.
Dlugossii Joannis. 1997. Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae. Liber Decimus et liber Undecimus. 1406—1412. Varsaviae: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Długossii… 1877. Joannis Dlugossii Senioris Canonici Cracoviensis Opera omnia. 13: Historiae Polonicae libri XII. Т. IV: Libri XI, XII. Cracoviae: Czas.
Długosz, J. 2009. Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Księga 12: 1445—1461. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Doerfer, G. 1963. Türkische und mongolische Elemente im Neupersische. Unter besonderer Berücksichtigung älterer Neupersischer geschichtsquellen, von allem der mongolen- und timuridenzeit. I: Mongolische Elemente im Neupersischen. Wiesbaden: F. Steiner.
Ehrlich, L. 1914. Starostwa w Halickiem w stosunku do Starostwa lwowskiego w wiekach średnich (1350—1501). Lwów: Towarzystwo dla Popierania Nauki Polskiej.
Guerquin, В. 1960. Zamek Jazłowiecki. Studia i Materiały do Teorii i Historii Architektury i Urbanistyki, 2. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Guerquin, В. 1984. Zamki w Polsce. Warszawa: Arkady.
Gulevičius, V. 2023. Guillebert de Lannoy Voyages et ambassades (1421 m.): žinių apie Lietuvos Didžiąją Kunigaikštystę kritinė analizė. Lituanistica, 69/1 (131), p. 1-32. https://doi.org/10.6001/lituanistica.2023.69.1.1
Gulevych, V. 2021. The Grand Duchy of Lithuania, the Kingdom of Poland, and the Tatar World in the Fifteenth Century. In: Maiorov, А., Hautala, R. (eds.). The Routledge Handbook of the Mongols and Central-Eastern Europe. London; New York: Routledge, p. 368-388. https://doi.org/10.4324/9780367809959-24
Hirsch, T. von, Töppen, M., Strehlke, E. (Hrsg.). 1866. Scriptores Rerum Prussicarum. Die Geschichtsquellen der Preußischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft. Dritter Band. III. Leipzig: S. Hirzel.
Jabłonowski, A. (red.). 1902. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, VII (1): Ziemie ruskie. Ruś Czerwona. Źródła Dziejowe, XVIII (1). Warszawa: Drukarnia Estetyczna.
Jabłonowski, A. 1882. Zamek kamieniecki u schyłku pierwszej polowy XVI wieku. Przegląd Bibliograficzno-Archeologiczny, 3, s. 11-30.
Jureczko, A. 2000. Dokument lokacyjny Kamieńca Podolskiego. W: Kiryka, F. (red.). Kamieniec Podolski. Studia z dziejów miasta i region. I. Kraków: Akademia Pedagogiczna, s. 61-66.
Kolankowski, L. 1913. Zygmunt August, Wielki Książę Litwy do roku 1548. Archiwum naukowe, I (VII/1). Lwów: Towarzystwo dla Popierania Nauki Polskiej.
Kołodziejczyk, D. 2011. The Crimean Khanate and Poland-Lithuania. International Diplomacy on the European Periphery (15th—18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents. The Ottoman Empire and its Heritage, 47. Leiden; Boston: Brill.
Kurtyka, J. 2004. Repertorium podolskie. Dokumenty do 1430 r. Rocznik Przemyski, XL, 4: Historia, s. 127-273.
Kurtyka, J. 2007. Z dziejów królewszczyzn i organizacji militarnej na Podolu w XV i początku XVI w. (wokół nadania starostwa podolskiego Teodorykowi z Buczacza w 1442 r.). Rocznik Przemyski, XLIII, 1: Historia wojskowości,
s. 3-52.
Liske, K. (red.). 1875. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowe. V. Lwów: Drukarni narodowa W. Manieckiego.
Liske, K. (red.). 1878. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowe. VII. Lwów: Drukarni narodowa W. Manieckiego.
Liske, K. (red.). 1887. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowe. XII. Lwów: I. związkowa drukarnia.
Loenertz, R. 1937. La Société des Frères Pérégrinants. Etude sur l’Orient dominicain I. Roma: Institutum Historicum FF. Praedicatorum.
Naruszewicz, A. [1547] Naruszewicz teka. 113 dokumentów z 1547 r. T. 65, nr 33 (online). Muzeum Narodowe w Krakowie. Tryb dostępu: https://cyfrowe.mnk.pl/dlibra/publication/18765/edition/18499/content?ref=desc (Data dostępu 29 stycznia 2025).
Neuman, M. 1971. Itinerarium Aleksandra Jagiellończyka Wielkiego Księcia Litewskiego, Króla Polskiego (czerwiec 1492 — sierpień 1506). Zeszyty naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Historia, 11: Studia z dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV—XVIII wieku, s. 118-156.
Polechow, S. 2019. Itinerarium wielkiego księcia litewskiego Witolda 4/5 sierpnia 1392 — 27 października 1430. Rocznik Lituanistyczny, 5, s. 9-120. https://doi.org/10.12775/RL.2019.5.01
Prochaska, A. 1882. Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae. 1376—1430. Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia, VI. Cracoviae: V. L. Anczyc et Comp.
Raczyński, E. 1845. Kodex dyplomatyczny Litwy, wydany z rękopismów w Archiwum tajnem w Królewcu zachowanych. I. Wrocław: Z. Schletter.
Radzimiński, Z. L. (red.). 1887. Archiwum książąt Lubartowiczów Sanguszków w Sławucie. I: 1366—1506. Lwów: Instytut Stauropigiański.
Ripoll, Th., Bremond, A. (eds.). 1730. Bullarium Ordinis Fratrum Praedicatorum. II: Ab Anno 1281 ad 1430. Romae: Hieronymi Mainardi.
Rutkowska, G. 2014. Itinerarium króla Kazimierza Jagiellończyka 1440—1492. Warszawa: Neriton.
Sarnicki, S. 1585. Descriptio veteris et novae Poloniae cum divisione eiusdem veteri et nova. [Kraków: А. Rodecki].
Schütz, E. 1975. Eine armenische Chronik von Kaffa aus der ersten Hälfte des 17. Jahrhunderts. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, XXIX, 2, p. 133-186.
Semkowicz, W. 1920. Ród Awdańców w wiekach średnich. Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, 46, s. 163-314.
Spuler, B. 1941. Mittelalterliche grenzen in Osteuropa. Jahrbücher für Geschichte Osteuropas, 6 (2/4), s. 152-170.
Stryjkowski, M. 1978. O początkach, wywodach, dzielnościach, sprawach rycerskich i domowych sławnego narodu litewskiego, żemojdzkiego i ruskiego, przedtym nigdy od żadnego ani kuszone, ani opisane, z natchnienia Bożego a uprzejmie pilnego doświadczenia. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Sułkowska-Kuraś, I., Kuraś, S. (wyd.). 1974. Zbiór dokumentów małopolskich. VI: Dokumenty króla Władysława Jagiełły z lat 1386—1417. Wrocław; Warszawa; Kraków; Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Polska Akademia Nauk.
Sułkowska-Kuraś, I., Kuraś, S. (wyd.). 1975. Zbiór dokumentów małopolskich. VIII: Dokumenty z lat 1435—1450. Uzupełnienie: Dokumenty z lat 1286—1442. Wrocław; Warszawa; Kraków; Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Polska Akademia Nauk.
Togan, Z. V. 1982. Oğuz Destani. Reşideddin Oguznâmesi, tercüme tahlili. İstanbul: Enderun Kitabevi.
Turgieniew, A. 1848. Supplementum ad Historica Russiae monumenta, ex archivis ac bibliothecis extraneis deprompta, et a Collegio archaeographico edita. Petropoli: E. Pratz.
Węcowski, P. 2000. Itineraria Jagiellonów. Studia Źródłoznawcze, 37, s. 153-163.
Wierzbowski, Th. (cont.). 1905. Matricularum Regni Poloniae summaria, excussis codocibus, qui in Chartophylacio Maximo Varsoviensi asservantur. I: Casimiri IV Regis tempora complectens (1447—1492). Varsoviae: C. Kowalewski.
Zubrzycki, D. 1844. Kronika miasta Lwowa. Lwów: Drukiem stawropigiańskim.
