BURIAL GROUND IN THE HREMIACHE TRACT NEAR ZHYTOMYR (based on the results of research by S. S. Gamchenko and E. V. Makhno)
DOI:
https://doi.org/10.37445/adiu.2025.04.10Keywords:
Vohlynia, Late Bronze Age, Early Iron Age, Late Sosnytsia culture, Early Mylograd culture.Abstract
One of the important issues of the transition from the Bronze Age to the Early Iron Age in Eastern Europe is the question of the transformation of some groups of the Late Sosnytsia culture of the Trzciniec cultural circle (TCC) into the early Mylohrad (Pidhirtsi-Mylohrad) culture. Unfortunately, the range of sources for covering this period remains limited. Therefore, the involvement into scientific circulation previously unpublished or only partially published archival materials and collections of excavated sites is of great importance. One of such sites is the barrow field Hremiache on the outskirts of Zhytomyr. It was discovered by S. S. Gamchenko, who recorded 55 mounds at the site. The mounds occupied the first floodplain terrace of the left bank of the Teterev River (a right tributary of the Dnieper). In 1924, an expedition from the Volyn Research Museum, headed by S. S. Gamchenko excavated 12 mounds at the site. I. F. Levitsky and O. F. Lagodovskaya took an active part in the research. In 1945, the study of the barrow field was continued by the Zhytomyr survey expedition headed by E. V. Makhno, who excavated an additional five burial mounds. A total of 17 burial mounds were excavated at the site. The finds are kept in the storage of the Zhytomyr Museum of Local History and the scientific storage of the Institute of Archaeology of the National Academy of Sciences of Ukraine. Based on many features, and above all, a bronze pin found in the barrow 1 (1945), the time of the beginning of the Gremyachevsky (Zhytomyr) barrow field can be ascertained to the final stage of the Kiev-Zhytomyr group of the Sosnitskaya culture of the TCC and dated to the turn from the 2nd to the 1st millennium BC. The Late Sosnytsia sites of the Kiev-Zhytomyr Forest zone (Polissia) became the substrate of the formation Early Mylohrad culture in the region, whose people continued to be buried in the Hremiache barrows in the first half of the 1st millennium BC. Most of the barrow assemblages, in our opinion, can be dated to the 11th/10th—8th/7th centuries BC.
References
Abashina, N. S., Lisenko, S. D. 2010. Poselenie tshtinetskoi kulturi Khodosovka-Dibrova na Kievshchine (po rezultatam issledovanii 1988—1989 gg.). Materyialy pa archiealohii Bielarusi, 18, с. 243-260.
Artyomenko, I. I. 1987. Sosnitskaya kultura. In: Bader, O. N., Krainov, D. A., Kosarev, M. F. (ed.). Arkheologiya SSSR. Epokha bronzi lesnoi polosi SSSR. Moskva: Nauka, s. 106-113.
Bandrivskyi, M. S. 2002. Mohylnyk v Petrykovi bilia Ternopolia v konteksti pokhovalnoho obriadu vysotskoi kultury. Lviv: Lohos.
Bandrivskyi, M. S., Krushelnytska, L. I. 1998. Osnovni periody rozvytku vysotskoi kultury (za materialamy pokhovalnykh pamiatok). Zapysky Naukovoho tovarystva im. T. H. Shevchenka, CCXXXV, s. 193-247.
Berezanska, S. S. 1964. Bronzovyi vik na Ukraini. Kyiv: Naukova dumka.
Berezanskaya, S. S. 1967. Tshinetsko-komarovskaya kultura na Severnoi Ukraine. Sovetskaya arkheologiya, s. 120-136.
Berezanskaya, S. S. 1972. Srednii period bronzovogo veka v Severnoi Ukraine. Kiev: Naukova dumka.
Berezanskaya, S. S. 1976. Lebedovskaya kultura epokhi bronzi v lesostepnoi Ukraine. In: Berezanskaya, S. S., Otroshchenko, V. V., Telegin, D. Ya. (red.). Eneolit i bronzovii vek Ukraini. Kiev: Naukova dumka, s. 190-222.
Berezanskaya, S. S. 1985a. Epokha bronzi na Ukraine. In: Telegin, D. Ya. (red.). Arkheologiya Ukrainskoi SSR. 1. Kiev: Naukova dumka, s. 357-361.
Berezanskaya, S. S. 1985b. Vostochnotshinetskaya kultura. In: Telegin, D. Ya. (red.). Arkheologiya Ukrainskoi SSR. 1. Kiev: Naukova dumka, s. 437-445.
Berezanskaya, S. S. 1985c. Pamyatniki lebedovskogo tipa. In: Telegin, D. Ya. (red.). Arkheologiya Ukrainskoi SSR. 1. Kiev: Naukova dumka, s. 445-450.
Berezanskaya, S. S. 1998. Problemi kontsa tshinetskoi kulturi. In: Kośko, A., Czebreszuk, J. (red.). «Trzciniec» — system kulturowy czy interkulturowy proces. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 355-359.
Berezanskaya, S. S. 2006. Vremya i nekotorie vozmozhnie prichini ischeznoveniya tshinetskoi kulturi na Ukraine. In: Taras H. (red.) Zmierzch kompleksu trzciniecko-komarowskiego. Ksztaltowanie sie nowej rzeczywistości kulturowej w śpodkowej i młodszej epoce brązu. Lubelskie Materialy Archeologiczne, XIV. Lublin: Instytut Archeologii UMCS w Lublinie, s. 111-122.
Berezanska, C. C., Drahunova, M. I. 1970. Pokhovannia bilohrudivskoi kultury poblyzu m. Bila Tserkva. Arheologia, XXIII, s. 217-218.
Gamchenko, S. S. 1924. Raskopki 1924 g. na Volyni Sergeia Gamchenka. NA IA NAN Ukrainy, f. 3: S. S. Hamchenko, N 46—48.
Gamchenko, S. S. 1924, N 47a. Opis materialov raskopok 1924 goda na Volini. 23/II 1925, Zhitomir. NA IA NAN Ukrainy, f. 3: S. S. Hamchenko, N 47.
Gamchenko, S. S. 1924, N 47b. Inventar raskopok 1924 g. v Korostenshchine i Zhitomirshchine. NA IA NAN Ukrainy, f. 3: S. S. Hamchenko, N 47.
Gamchenko, S. S. 1924, N 47c. Opis materialov raskopok 1924 goda. 21/II 1925, Zhitomir. NA IA NAN Ukrainy, f. 3: S. S. Hamchenko, N 47.
Gamchenko, S. S. 1924, N 48. Mogilnik urochishcha Gremlyache. 27/XII 1924, Zhitomir. NA IA NAN Ukrainy, f. 3: S. S. Hamchenko, N 48.
Gamchenko, S. S. 1925. Pyatiletie arkheologicheskikh issledovanii na Volini (1919—1923 g.g.). Sergeya Gamchenka. Zavedivayushchago Arkheologicheskim otdelom Volinskago Nauchno-Issledovatelskago Muzeya. 01/XII 1925, Zhitomir. NA IA NAN Ukrainy, f. 3: S. S. Hamchenko, N 45.
Hotun, I. A., Haskevych, D. L., Kazymir, O. M., Lysenko, S. D., Petrauskas, A. V., Petrauskas, O. V. 2007. Pivnichna ekspedytsiia IA NAN Ukrainy: Materialy i doslidzhennnia. I: Poselennia mizh Khodosivkoiu ta Lisnykamy: Doslidzhennia 2003 r. Kyiv: Stylos.
Danylenko, V.M. 1956. Doslidzhennia pamiatok pidhirskoho ta bobrytskoho typiv na Kyivshchyni v 1950 r. Arkheolohichni pamiatky URSR, VI, s. 5-16.
Yevstropov, N. T. 1960. Stoyanka perioda pozdnei bronzi v raione s. Gostomel. Kratkie soobshcheniya IA AN USSR, 9, s. 73-76.
Yegoreichenko, A. A. 1996. Drevneishie gorodishcha Belorusskogo Polesya (VII—VI vv. do n. e. — II v. n. e.). Minsk.
Yegoreichenko, A. A. 2006. Kulturi shtrikhovannoi keramiki. Minsk: BGU.
Ivakin, V., Hotun, I., Sukhonos, A., Hun, M., Kazymir, O. 2022. Pochatok statsionarnykh robit na selyshchi Khodosivka-Snihurove. Arkheolohichni doslidzhennia v Ukraini 2020 r., s. 87-92.
Illinska, V. A., Terenozhkin, O. I. 1971. Pidhirtsivsko-mylohradska kultura. In: Terenozhkin, O. I. (red.). Arkheolohiia Ukrainskoi RSR. II. Kyiv: Naukova dumka, s. 177-180.
Ilinskaya, V. A., Terenozhkin, A. I. 1986. Podgortsevsko-milogradskaya kultura. In: Krizhitskii, S. D. (red.). Arkheologiya Ukrainskoi SSR. 2. Kiev: Naukova dumka, s. 178-181.
Kanivets, V. I. 1952/15a. Pro rozvidkovi rozkopky bilia s.Pohreby Brovarskoho r-na Kyivskoi obl. v 1952 r. NA IA NAN Ukrainy, f. 64, 1952/15a.
Krushelnytska, L. I. 1970. Rozkopky v baseinakh rik Zakhidnoho Buhu, Styru i Seretu (epokha bronzy — I tys. n. e.). NA IA NAN Ukrainy, f. 64, 1970/78.
Krushelnytska, L. I. 1976. Pivnichne Prykarpattia i Zakhidna Volyn za doby ranoho zaliza. Kyiv: Naukova dumka.
Krushelnytska, L. I. 1985. Vzaiemozviazky naselennia Prykarpattia i Volyni z plemenamy Skhidnoi i Tsentralnoi Yevropy (rubizh epokh bronzy i zaliza). Kyiv: Naukova dumka.
Kryvaĺcevič, M. M. 1998. Da prabliemy pozdniaha pieryiadu epochi bronzy na poŭdni Bielarusi. In: Zmierzch kompleksu trzciniecko-komarowskiego i sposoby ksztaltowania sie nowej rzeczywistości kulturowej w śpodkowej i młodszej epoce brązu. Streszczenia referatόw (Zamośc, 7—9 XII 1998). Zamośc, s. 34-35.
Kryvaĺcevič, M. M., Byčkoŷ, M. U. 1996. Prybarskiia kurhannyia mohiĺniki epochi bronzy. Histaryčna-archiealahičny zbornik, 9, s. 61-76.
Kukharenko, Yu. V. 1961. Pamyatniki zheleznogo veka na territorii Polesya. Svod arkheologicheskikh istochnikov, DI-29. Moskva: - AN SSSR.
Kukharenko, Yu. V. 1969. Arkheologiya Polshi. Moskva: Nauka.
Lahodovska, O. F., Vyiezzhev, R. I., Kopylov, F. B. 1956. Kurhany skifskoho chasu v s. Kurylivtsi. Arkheolohichni pamiatky URSR, VI, s. 17-20.
Levytskyi, I. F. 1925. Arkheolohichni doslidy v raioni: Narodychi — St. Sharno — Umantsi — Bulev — Selets — Bolotnytsia Korostenskoi okruhy roku 1925. NA IA NAN Ukrainy, f. 4: I. F. Levytskyi, N 2.
Levytskyi, I. F. 1926. Arkheolohichni doslidy v Korostenskii i Zhytomirskii okruhakh, roku 1926 (korotke podannia). NA IA NAN Ukrainy, f. 4: I. F. Levytskyi, N 3.
Levytskyi, I. F. 1952. Doslidzhennia stoianky na torfovyshchi Mostva v 1948 r. Arkheolohichni pamiatky URSR, IV, s. 70-77.
Loshenkov, M. I. 2003. Bulavki naseleniya milogradskoi kulturi. Histaryčna-archiealahičny zbornik, 18, s. 94-105.
Loshenkov, M. I. 2011. Gorodishcha milogradskoi kulturi na territorii Belarusi. Minsk: Minskaya fabrika tsvetnoi pechati.
Lysenko, S. D. 2002. Serednie Podniprovia za doby piznoi bronzy. Zapysky Naukovoho tovarystva im. T. H. Shevchenka, CCXLIV, s. 155-178.
Lysenko, S. D. 2004. Pogrebeniya skifskogo vremeni Malopolovetskogo mogilnika. In: Arkheolohichni pamiatky Fastivshchyny. Materialy do arkheolohichnoi karty Kyivskoi oblasti. Pres-muzei (naukovo-informatsiinyi biuleten Fastivskoho derzhavnoho kraieznavchoho muzeiu), 20—21, s. 6-33.
Lysenko, S. D. 2010. Novie pamyatniki podgortsevskoi gruppi milogradskoi kulturi na Kievshchine. Arkheolohiia i davnia istoriia Ukrainy, 4, s. 190-200.
Lysenko, S. D. 2012. Tshinetskii kulturnii krug i problemi perekhoda k rannemu zheleznomu veku v Severnoi Ukraine. Rossiiskii arkheologicheskii yezhegodnik, 2, s. 263-275.
Lysenko, S. D. 2013. Tshynetske kulturne kolo. In: Smolii, V. A. (red.). Entsyklopediia Istorii Ukrainy: u 10 tomakh. 10. Kyiv: Naukova dumka, s. 188-190.
Lysenko, S. D. 2013. Velikobugayovskii mogilnik i pamyatniki epokhi bronzi — rannego zheleznogo veka u s. Velikaya Bugayovka. In: Petrauskas, O. V., Shishkin, R. G. Mogilnik i poselenie chernyakhovskoi kulturi u s.Velikaya Bugayovka (arkheologicheskii istochnik). Oium, 2. Kiev: IA NAN Ukrainy, s. 389-405.
Lysenko, S. D. 2016. Yeshchyo raz o pamyatnike sosnitskoi kulturi Gostomel, Stekolnii zavod-1. In: Marina, Z. P. (red.). Arkheolohiia ta etnolohiia pivdnia Skhidnoi Evropy. Dnipropetrovsk: Lira, s. 141-150.
Lysenko, S. D. 2017. Tshinetskii kulturnii krug — svyazuyushchee zveno mezhdu Baltiiskim i Chernomorskim regionami v epokhu pozdnei bronzi (2 tis. do n. e.). Materialy po arkheologii i istorii antichnogo i srednevekovogo Kryma, 9, s. 23-66.
Lysenko, S. D. 2019. Materiali komarovskoi i sosnitskoi kultur v ekspozitsii Arkheologicheskogo muzeya Instituta arkheologii NAN Ukraini. Arkheolohiia i davnia istoriia Ukrainy, 3 (32), s. 49-62.
Lysenko, S. D., Lysenko, S. S. 2001. Issledovaniya na mogilnike Malopolovetskoe-3 v 2000 g. Arkheolohichni vidkryttia v Ukraini 1999—2000 rr., s. 147-159.
Lysenko, S. D., Lysenko, S. S. 2024. Kurhanna hrupa N 2 Voitsekhivskoho mohylnyka komarivskoi kultury (za rezultatamy doslidzhen 1924 ta 2012—2013 rr.). Arkheolohiia i davnia istoriia Ukrainy, 4 (53), s. 42-55.
Lysenko, S. D., Lysenko, S. S. 2025. Dzherela do rekonstruktsii vbrannia nosiiv komarivskoi kultury. Arkheolohiia i davnia istoriia Ukrainy, 1 (54), s. 79-113.
Lysenko, S. D., Lysenko, S. S., Didenko, S. V. 2004. Shpylky z kruhloiu shliapkoiu ta vushkom iz zibrannia Natsionalnoho muzeiu istorii Ukrainy. In: Kovtaniuk, N. (red.). Natsionalnyi muzei istorii Ukrainy: postup u tretie tysiacholittia. Kyiv: NMIU, s. 191-196.
Lysenko, S. D., Lysenko, S. S., Didenko, S. V., Yakubenko, Ye. A. 2005. Bronzovie ukrasheniya epokhi pozdnei bronzi — nachala rannego zheleznogo veka iz fondov Natsionalnogo muzeya istorii Ukraini. In: Lysenko, S. D. (red.). Problemy arkheolohii Serednoho Podniprovia: Do 15-richchia zasnuvannia Fastivskoho derzhavnoho kraieznavchoho muzeiu. Kyiv; Fastiv: FDKM, s. 152-200.
Lysenko, S. S. 2021. Ukrasheniya naseleniya Severnogo Prichernomorya epokhi pozdnei bronzi. Kishinyov: Stratum plus.
Lysenko, S. S., Lysenko, S. D. 2019. Bulavki s petelchatoi golovkoi epokhi pozdnei bronzi. Materiali po arkheologii Severnogo Prichernomorya, 14, s. 161-181.
Maksimov, Ye. V. 1972. Srednee Podneprove na rubezhe nashei eri. Kiev: Naukova dumka.
Maksimov, Ye. V., Petrovskaya, Ye. A. 2008. Drevnosti skifskogo vremeni Kievskogo Podneprovya. Poltava: IA NAN Ukrainy.
Makhno, Ye. V. 1945. Zvit za Zhytomyrsku arkheolohichnu rozviduvalnu ekspedytsiiu 1945 r. NA IA NAN Ukrainy, f. 64, 1945/9.
Makhno, Ye. V. 1949. Dvi pamiatky bronzovoi doby v baseini r.Tetereva. Arkheolohichni pamiatky URSR, II, s. 205-211.
Makhno, Ye. V., Lysenko, S. D., Lysenko, S. S. 2020. O kulturno-khronologicheskoi prinadlezhnosti mogilnika Gremyache na Zhitomirshchine. Eminak, 1 (29), s. 342-363.
Melnikovskaya, O. N. 1967. Plemena Yuzhnoi Belorussii v rannem zheleznom veke. Moskva: Nauka.
Otroshchenko, V. V. 2005. Epokha eneolitu—bronzy. In: Zalizniak, L. L. (red.). Arkheolohiia Ukrainy: kurs lektsii. Kyiv: Lybid, 106-202.
Petrenko, V. G. 1978. Ukrasheniya Skifii VII—III vv. do n. e. Svod arkheologicheskikh istochnikov, D4-5. Moskva: Nauka.
Razluckaia, A. A., Iazepienka, I. M., Lysienka, S. D., Lysienka, S. S. 2013. Archiealahičnyia kaliekcyi I. I. Arciomienki (1956—1981 gg.). Zbor krynic navukovych archiealahičnych fondaŭ, 1. Minsk: Bielaruskaia navuka.
Rassadin, S. Ye. 2005. Milogradskaya kultura: areal, khronologiya, etnos. Minsk: Institut istorii NAN Belarusi.
Svieshnikov, I. K. 1971. Pamiatky Mylohradskoi kultury v baseini r. Horyn. Arheologia, 2, s. 68-81.
Sveshnikov, I. K. 1990. Srednii period bronzovogo veka Prikarpatya i Volini. Tshinetsko-komarovskaya kultura. In: Chernish, A. P. (ed.). Arkheologiya Prikarpatya, Volini i Zakarpatya (eneolit, bronza i rannee zhelezo). Kiev: Naukova dumka, s. 78-88.
Son, N. O. (red.). 2007. Kolektsii Naukovykh fondiv Instytutu arkheolohii NAN Ukrainy. Kataloh. Kyiv: Akademperiodyka.
Tarabukin, O. O. 1994. Arkheolohichna karta Zhytomyra. Zhytomyr: Zhytomyrskyi visnyk.
Tarabukin, O. O. 2012. Volynskyi tsentralnyi muzei — rehionalnyi oseredok vyvchennia arkheolohichnoi spadshchyny Skhidnoi Volyni (1900—1924 rr.). Arkheolohiia i davnia istoriia Ukrainy, 9: Istoriia arkheolohii: doslidnyky ta naukovi tsentry, s. 287-294.
Tarasenko, I. H. 2017. Olena Fedorivna Lahodovska — doslidnytsia doby eneolitu-bronzy. Arheologia, 1, s. 120-133.
Telegin, D. Ya. 1957. Kratkii otchyot o komandirovke na Seim v iyule 1957 g. Naukovyi arkhiv IA NAN Ukrainy, f. 64, 1957/24.
Terenozhkin, O. I. 1952. Pratsia Y. V. Stalina z pytan movoznavstva i deiaki pytannia vyvchennia Skifii. Arheologia, VII, s. 3-18.
Tretyakov, P. N. 1966. Finno-ugri, balti i slavyane na Dnepre i Volge. Moskva; Leningrad: Nauka.
Shydlovskyi, P. S., Lysenko, S. D., Kyrylenko, O. S., Sorokun, A. A., Pichkur, Ye. V. 2016. Pervisna arkheolohiia Nyzhnoho Podesennia. Kyiv: KNU im. T. Shevchenka.
Berezanskaja, S. S., Taras, H. 2006. Horyzont naczyń octrodennych we wschodniej strefie kompleksu trzcinieckiego. In: Taras, H. (red.). Zmierzch kompleksu trzciniecko-komarowskiego. Ksztaltowanie sie nowej rzeczywistości kulturowej w śpodkowej i młodszej epoce brązu. Lubelskie Materialy Archeologiczne, XIV. Lublin: Instytut Archeologii UMCS w Lublinie, s. 173-177.
Gardawski, A. 1959. Plemiona kulturi trzcinieckiej w Polsce. Materialy Starozytne, V, s. 7-189.
Niedźwiedź, J., Taras, H. 2006. Schhyłek kultury trzcinieckiej i początki kultury łużyckiej we wschodniej Lubelszczyźnie. In: Taras, H. (red.). Zmierzch kompleksu trzciniecko-komarowskiego. Ksztaltowanie sie nowej rzeczywistości kulturowej w śpodkowej i młodszej epoce brązu. Lubelskie Materialy Archeologiczne, XIV. Lublin: Instytut Archeologii UMCS w Lublinie, s. 92-109.
Ścibior, J. M., Ścibior, J. 1990. Obiekt schyłkowej (łódzkiej) fazy kultury trzcinieckiej w Dwikozach, woj. Tarnobrzeg. Sprawozdania Archeologiczne, 41, s. 95-124.
Sulimirski, T. 1931. Кultura wysocka. Krakow: PAU.
